باشد . و كلمه « من الليل » در هر حال متعلق است به كلمه « قليلا » ، و معناى آيه اين است كه : متقين در دنيا زمان اندكى از شب را مىخوابيدند . و يا : مىخوابيدند خوابيدنى اندك . همه اينها در صورتى بود كه : كلمه « ما » زائده باشد ، ممكن هم هست آن را موصوله گرفت ، و ضميرى كه بايد به آن برگردد حذف شده باشد ، و كلمه « قليلا » خبر كلمه « كانوا » و موصول ، فاعل آن باشد ، كه بنا بر اين معنايش چنين مىشود : كم بود از شب كه در آن مىخوابيدند . و باز احتمال دارد « ما » مصدريه باشد ، و مصدرى كه اين كلمه از آن و از مدخولش به دست مىآيد فاعل « قليلا » و خود كلمه « قليلا » خبر باشد ، براى « كانوا » . و به هر حال بايد ديد اندكى از شب چه معنا دارد ، اگر آن را با مجموع زمان همه شبها قياس كنيم ، آن وقت معنايش اين مىشود كه « متقين از هر شب زمان اندكى را مىخوابند ، و بيشترش را به عبادت مىپردازند » و اگر با مجموع شبها مقايسه كنيم ، آن وقت معنايش اين مىشود كه : « ايشان در كمترين شبى مىخوابند ، بلكه بيشتر شبها تا به صبح بيدارند » . * ( « وَبِالأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * يعنى در سحرها از خداى تعالى آمرزش گناهان خود را مىطلبند . بعضى « 1 » هم گفته‌اند : مراد از استغفار ، نماز است ولى اين قول بى اشكال نيست . * ( « وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ » ) * آن دو آيه كه گذشت سيره متقين نسبت به درگاه خداى سبحان را بيان مىكرد و مىفرمود شب زنده دارند و در سحرها استغفار مىكنند ، ولى اين آيه سيره آنان را در برابر مردم بيان مىكند ، و آن اين است كه به سائل و محروم كمك مالى مىكنند . و اما اينكه فرمود : در اموال آنان حقى است براى سائل و محروم ، با اينكه حق مذكور تنها در اموال آنان نيست ، در اموال همه هست ، براى اين بوده كه بفهماند متقين با صفايى كه در فطرتشان هست اين معنا را درك مىكنند ، و خودشان مىفهمند كه سائل و محروم حقى در اموال آنان دارد ، و به همين جهت عمل هم مىكنند ، تا رحمت را انتشار داده ، نيكوكارى را بر اميال نفسانى خود مقدم بدارند . « سائل » عبارت است از كسى كه از انسان چيزى بخواهد و نزد انسان اظهار فقر كند . ولى « محروم » به معناى كسى است كه از رزق محروم است ، و كوشش او به جايى نمىرسد ، هر چند كه از شدت عفتى كه دارد سؤال نمىكند .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 155 .